Όταν τα όνειρα συναντούν την πραγματικότητα: Τι είναι το déjà rêvé και γιατί το βιώνουμε

από την Αλεξάνδρα Αγγελοπούλου

Έχεις βρεθεί ποτέ σε ένα μέρος που επισκέπτεσαι για πρώτη φορά και ξαφνικά ένιωσες ότι το έχεις ξαναζήσει; Όχι απλώς ότι σου φαίνεται γνώριμο, αλλά ότι είσαι σχεδόν βέβαιος πως το έχεις δει σε όνειρο;

Μπορεί να μιλάς με έναν άνθρωπο που γνωρίζεις για πρώτη φορά, να βρίσκεσαι σε ένα άγνωστο εστιατόριο ή ακόμη και να παρακολουθείς μια εντελώς συνηθισμένη σκηνή της καθημερινότητας και να σε κατακλύζει η παράξενη αίσθηση ότι όλο αυτό έχει συμβεί ξανά — όχι όμως στην πραγματική ζωή. Στο όνειρό σου.

Αυτή η ιδιαίτερη εμπειρία ονομάζεται déjà rêvé, ένας γαλλικός όρος που σημαίνει κυριολεκτικά «ήδη ονειρευμένο».

Παρότι συχνά συγχέεται με το déjà vu, πρόκειται για διαφορετική εμπειρία. Στο déjà vu νιώθουμε ότι μια σημερινή κατάσταση μάς είναι παράξενα γνώριμη, σαν να την έχουμε ξαναζήσει. Στο déjà rêvé, αντίθετα, η αίσθηση συνδέεται συγκεκριμένα με ένα όνειρο.

Και όσο μυστηριακό κι αν ακούγεται, το φαινόμενο έχει απασχολήσει και την επιστημονική έρευνα.

Τι ακριβώς είναι το déjà rêvé;

Το déjà rêvé είναι η αίσθηση ότι μια κατάσταση που βιώνουμε αυτή τη στιγμή έχει προηγουμένως εμφανιστεί σε όνειρό μας.

Η εμπειρία μπορεί να είναι εξαιρετικά έντονη. Για λίγα δευτερόλεπτα μπορεί να αισθανθείς ότι γνωρίζεις τι πρόκειται να συμβεί, επειδή υποτίθεται πως έχεις ήδη δει αυτή τη σκηνή στον ύπνο σου.

Για παράδειγμα, μπορεί να μπεις για πρώτη φορά σε ένα συγκεκριμένο καφέ και, ενώ κοιτάζεις γύρω σου, να έχεις την αίσθηση ότι έχεις ξαναβρεθεί ακριβώς στο ίδιο σημείο σε ένα όνειρο.

Ή μπορεί να συναντήσεις έναν άγνωστο άνθρωπο και να αισθανθείς ότι έχεις ήδη δει το πρόσωπό του σε κάποιο όνειρο που δεν θυμάσαι καθαρά.

Σε άλλες περιπτώσεις, η αίσθηση δεν αφορά ένα συγκεκριμένο πρόσωπο ή μέρος. Είναι ολόκληρη η ατμόσφαιρα της στιγμής που μοιάζει ονειρικά γνώριμη.

Déjà rêvé και déjà vu: Ποια είναι η διαφορά;

Οι δύο εμπειρίες μοιάζουν αρκετά, όμως υπάρχει μια βασική διαφορά.

Déjà vu σημαίνει «ήδη ιδωμένο» και περιγράφει την παράξενη αίσθηση ότι μια καινούργια κατάσταση είναι γνώριμη, παρότι γνωρίζουμε ότι δεν την έχουμε ζήσει πραγματικά με αυτόν τον τρόπο.

Déjà rêvé σημαίνει «ήδη ονειρευμένο» και συνδέει αυτή την αίσθηση με ένα προηγούμενο όνειρο.

Έτσι, στο déjà vu μπορεί να σκεφτείς:

«Έχω ξαναβρεθεί εδώ».

Στο déjà rêvé η αίσθηση είναι περισσότερο:

«Έχω ονειρευτεί ότι βρίσκομαι εδώ».

Η επιστημονική βιβλιογραφία θεωρεί το déjà rêvé διαφορετικό φαινόμενο από το déjà vu, παρότι και τα δύο σχετίζονται με πολύπλοκες διαδικασίες μνήμης, αναγνώρισης και αντίληψης.

Πώς αισθάνεται κάποιος όταν βιώνει déjà rêvé;

Η εμπειρία μπορεί να εμφανιστεί ξαφνικά και να διαρκέσει από λίγες στιγμές μέχρι περισσότερο.

Μπορεί να συμβεί ενώ:

βρίσκεσαι σε έναν χώρο που δεν έχεις επισκεφθεί ποτέ,

μιλάς με έναν άνθρωπο που μόλις γνώρισες,

ακούς μια φράση που σου φαίνεται απίστευτα γνώριμη,

βλέπεις ένα τοπίο που δεν έχεις ξαναδεί,

ή συμμετέχεις σε μια καθημερινή κατάσταση που ξαφνικά αποκτά μια παράξενη, ονειρική αίσθηση.

Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι δεν πρόκειται απλώς για αναγνώριση. Υπάρχει η αίσθηση ότι η συγκεκριμένη εμπειρία έχει ήδη υπάρξει μέσα σε ένα όνειρο.

Μερικές φορές μάλιστα το συναίσθημα είναι τόσο δυνατό, ώστε το άτομο μπορεί να προσπαθεί να θυμηθεί πότε ακριβώς είδε το όνειρο, χωρίς όμως να μπορεί να το ανακαλέσει ολοκληρωμένα.

Οι τρεις διαφορετικές μορφές του déjà rêvé

Η έρευνα έχει περιγράψει τρεις βασικές μορφές του φαινομένου.

1. Η συγκεκριμένη ανάμνηση ενός ονείρου

Σε αυτή την περίπτωση υπάρχει η αίσθηση ότι θυμάσαι ένα συγκεκριμένο όνειρο.

Μπορεί να μην θυμάσαι ολόκληρη την ιστορία, αλλά ένα συγκεκριμένο σκηνικό, πρόσωπο, συναίσθημα ή στιγμή φαίνεται να ταιριάζει με αυτό που βιώνεις τώρα.

Είναι η πιο ξεκάθαρη μορφή, επειδή το άτομο αισθάνεται ότι μπορεί να συνδέσει την παρούσα εμπειρία με ένα συγκεκριμένο όνειρο.

2. Η αόριστη αίσθηση οικειότητας

Εδώ τα πράγματα είναι πιο ασαφή.

Νιώθεις ότι αυτό που συμβαίνει τώρα προέρχεται από ένα όνειρο, αλλά δεν μπορείς να θυμηθείς ποιο ήταν το όνειρο.

Δεν υπάρχει συγκεκριμένη εικόνα ή ιστορία. Υπάρχει μόνο η βαθιά πεποίθηση ότι «το έχω δει στον ύπνο μου».

3. Η ονειρική κατάσταση

Αυτή είναι ίσως η πιο παράξενη εμπειρία.

Για μια στιγμή μπορεί να αισθανθείς ότι δεν βρίσκεσαι απλώς σε μια κατάσταση που έχεις ονειρευτεί, αλλά ότι ονειρεύεσαι ξανά ενώ είσαι ξύπνιος.

Η πραγματικότητα μπορεί να μοιάζει κάπως απομακρυσμένη, σαν να έχει αποκτήσει μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα.

Η μελέτη του 2018 που εξέτασε το déjà rêvé περιγράφει ακριβώς αυτές τις τρεις μορφές και υπογραμμίζει ότι πρόκειται για ένα σύνθετο φαινόμενο, όχι για μία και μοναδική εμπειρία.

Γιατί μπορεί να συμβαίνει;

Δεν υπάρχει μία και μοναδική εξήγηση.

Τα όνειρα, η μνήμη και η αντίληψη είναι ιδιαίτερα σύνθετες λειτουργίες του εγκεφάλου. Κατά τη διάρκεια του ύπνου δημιουργούνται εικόνες, συναισθήματα και ιστορίες, ενώ μετά το ξύπνημα μεγάλο μέρος αυτών ξεχνιέται.

Μερικές φορές όμως μπορεί να παραμείνει ένα μικρό κομμάτι της εμπειρίας: ένα συναίσθημα, μια εικόνα, μια ατμόσφαιρα ή μια αίσθηση.

Όταν αργότερα συναντήσουμε κάτι που μοιάζει με αυτό, ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργήσει μια έντονη αίσθηση οικειότητας.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το όνειρο προέβλεψε το μέλλον.

Μπορεί απλώς μια πραγματική κατάσταση να μοιάζει αρκετά με στοιχεία που ο εγκέφαλος είχε ήδη δημιουργήσει κατά τη διάρκεια ενός ονείρου.

Είναι το déjà rêvé προφητικό όνειρο;

Εδώ χρειάζεται προσοχή.

Η εμπειρία μπορεί να μοιάζει εντυπωσιακά με προαίσθημα. Όταν κάποιος νιώθει ότι έχει ονειρευτεί μια κατάσταση πριν αυτή συμβεί, είναι φυσικό να αναρωτηθεί αν το όνειρο είχε προβλέψει το μέλλον.

Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα δεν αποδεικνύει ότι το déjà rêvé αποτελεί μορφή πρόγνωσης.

Υπάρχει επίσης ένα σημαντικό ζήτημα που αφορά τη μνήμη. Τα όνειρα συχνά ξεθωριάζουν γρήγορα και μπορεί να θυμόμαστε μόνο αποσπασματικά στοιχεία τους. Όταν μια πραγματική κατάσταση μάς θυμίσει ένα τέτοιο όνειρο, ο εγκέφαλος μπορεί να προσπαθήσει να ενώσει τα κομμάτια και να δημιουργήσει μια πολύ ισχυρή αίσθηση αναγνώρισης.

Έτσι, η εμπειρία μπορεί να είναι πραγματικά συγκλονιστική χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχουμε προβλέψει ένα μελλοντικό γεγονός.

Έχει σχέση με την επιληψία;

Το θέμα χρειάζεται προσεκτική διατύπωση.

Το déjà rêvé έχει μελετηθεί σε ανθρώπους με επιληψία, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν εμπειρίες που συνδέονται με τον κροταφικό λοβό. Σε μια μελέτη του 2018, ερευνητές εξέτασαν εμπειρίες déjà rêvé που προκλήθηκαν κατά τη διάρκεια ηλεκτρικής διέγερσης συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου σε ασθενείς με επιληψία.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το déjà rêvé αποτελεί από μόνο του ένδειξη επιληψίας.

Ένα περιστασιακό déjà rêvé μπορεί να συμβεί χωρίς να υπάρχει κάποια νευρολογική διαταραχή. Το ίδιο ισχύει και για το déjà vu, το οποίο εμφανίζεται και σε υγιείς ανθρώπους.

Εάν όμως τέτοιες εμπειρίες είναι πολύ συχνές, έντονες ή συνοδεύονται από απώλεια επίγνωσης, σύγχυση, κενά μνήμης, ασυνήθιστες αισθήσεις ή άλλα νευρολογικά συμπτώματα, τότε είναι σωστό να συζητηθούν με γιατρό.

Τι μπορείς να κάνεις αν σου συμβαίνει;

Την επόμενη φορά που θα αισθανθείς ότι ζεις κάτι που έχεις ονειρευτεί, προσπάθησε να μην τρομάξεις.

Σημείωσε τι ακριβώς συνέβη.

Πού βρισκόσουν; Ποιοι άνθρωποι ήταν μαζί σου; Τι ένιωσες; Υπήρχε κάποια εικόνα ή λεπτομέρεια που σου θύμισε το όνειρο;

Ένα ημερολόγιο ονείρων μπορεί να βοηθήσει ιδιαίτερα. Αν καταγράφεις τα όνειρά σου αμέσως μετά το ξύπνημα, έχεις περισσότερες πιθανότητες να θυμάσαι τις λεπτομέρειες και αργότερα να συγκρίνεις τις πραγματικές εμπειρίες με όσα είχες ονειρευτεί.

Με αυτόν τον τρόπο μπορείς να δεις αν υπάρχει πραγματικά κάποια συγκεκριμένη ομοιότητα ή αν η αίσθηση προέρχεται κυρίως από ένα γενικό συναίσθημα οικειότητας.

Το μυστηριώδες όριο ανάμεσα στο όνειρο και την πραγματικότητα

Το déjà rêvé βρίσκεται σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ανθρώπινης εμπειρίας: εκεί όπου η μνήμη, τα όνειρα και η πραγματικότητα μοιάζουν να συναντιούνται.

Μπορεί να διαρκεί μόνο λίγα δευτερόλεπτα, όμως η αίσθηση μπορεί να είναι εντυπωσιακά δυνατή.

Δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίζουμε ούτε ως κάτι υπερφυσικό ούτε ως κάτι τρομακτικό. Μπορούμε απλώς να το δούμε ως μια υπενθύμιση του πόσο περίπλοκα λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος και πόσο πολλά ακόμη δεν γνωρίζουμε για τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται, αποθηκεύονται και ανακαλούνται οι εμπειρίες μας.

Την επόμενη φορά λοιπόν που θα σταθείς σε ένα άγνωστο μέρος και θα σκεφτείς «μα το έχω ονειρευτεί αυτό», ίσως να μην χρειάζεται να φοβηθείς.

Μπορεί να είναι απλώς εκείνη η παράξενη στιγμή όπου ένα κομμάτι του ονειρικού κόσμου μοιάζει, έστω για λίγο, να συναντά την πραγματική ζωή.