Μοναχοί των Ιμαλαΐων: Το μυστήριο των ικανοτήτων που μελέτησε το Χάρβαρντ

από την Αλεξάνδρα Αγγελοπούλου

Για αιώνες, οι παραδόσεις των Ιμαλαΐων μιλούν για ανθρώπους που, μέσα από τον διαλογισμό, την αναπνοή, την πειθαρχία και την πνευματική άσκηση, μπορούν να φτάσουν σε καταστάσεις συνείδησης που μοιάζουν απρόσιτες για τον μέσο άνθρωπο.

Ιστορίες για μοναχούς που αντέχουν το ακραίο κρύο, μεταβάλλουν τη θερμοκρασία του σώματός τους ή παραμένουν ακίνητοι για πολλές ώρες έχουν ταξιδέψει από τα απομονωμένα μοναστήρια των Ιμαλαΐων μέχρι τα εργαστήρια της σύγχρονης επιστήμης.

Κάποιες από αυτές τις αφηγήσεις περιγράφονται ως πνευματικές ή θρησκευτικές παραδόσεις. Άλλες, όμως, κίνησαν το ενδιαφέρον ερευνητών που θέλησαν να εξετάσουν τι πραγματικά μπορεί να συμβεί στο ανθρώπινο σώμα όταν ο νους εκπαιδεύεται συστηματικά.

Και κάπου εδώ αρχίζει ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια στη μελέτη της σχέσης ανάμεσα στον εγκέφαλο, το σώμα και τη συνείδηση.

Οι αρχαίες παραδόσεις μιλούν για «υπεράνθρωπες» δυνατότητες

Σε διάφορες ινδικές και βουδιστικές παραδόσεις συναντάμε την έννοια των siddhis, δηλαδή ιδιαίτερων ικανοτήτων που, σύμφωνα με τα πνευματικά κείμενα, μπορούν να εμφανιστούν ύστερα από μακροχρόνια άσκηση και βαθύ διαλογισμό.

Οι περιγραφές ποικίλλουν. Μιλούν για εξαιρετικό έλεγχο του σώματος, αυξημένη αντοχή, αλλαγές στην αντίληψη, βαθιά συγκέντρωση και καταστάσεις συνείδησης που ξεπερνούν τη συνηθισμένη εμπειρία.

Σε ορισμένες παραδόσεις αποδίδονται στους φωτισμένους δασκάλους ακόμη πιο εντυπωσιακές ικανότητες, όπως η αιώρηση ή η μεταμόρφωση της ύλης.

Αυτές οι αναφορές ανήκουν κυρίως στη σφαίρα της θρησκευτικής παράδοσης, της πνευματικής διδασκαλίας και των αφηγήσεων των ίδιων των ασκητών. Δεν αποτελούν από μόνες τους επιστημονική απόδειξη υπερφυσικών φαινομένων.

Ωστόσο, ένα διαφορετικό ερώτημα έχει πραγματικό επιστημονικό ενδιαφέρον:

Πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η εκπαίδευση του ανθρώπινου νου πάνω στις λειτουργίες του σώματος;

Οι ιστορίες των μοναχών που άφησαν άφωνους τους επισκέπτες

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, αρκετοί δυτικοί ερευνητές, γιατροί και ταξιδιώτες ήρθαν σε επαφή με μοναχούς και γιόγκι που περιέγραφαν εντυπωσιακές πρακτικές.

Ορισμένες μαρτυρίες αναφέρονται σε ανθρώπους που μπορούσαν να παραμένουν ακίνητοι για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, να ελέγχουν την αναπνοή τους ή να διατηρούν αξιοσημείωτη σωματική αντοχή σε δύσκολες συνθήκες.

Υπήρξαν επίσης αφηγήσεις για ασκητές που φέρονταν να μπορούν να αιωρούνται ή να επηρεάζουν αντικείμενα και την ύλη.

Τέτοιες ιστορίες είναι αναμφίβολα εντυπωσιακές. Όμως χρειάζεται διάκριση ανάμεσα σε μια προσωπική μαρτυρία και σε ένα φαινόμενο που έχει επαναληφθεί και επιβεβαιωθεί κάτω από αυστηρές εργαστηριακές συνθήκες.

Η επιστήμη ενδιαφέρθηκε περισσότερο για κάτι που μπορούσε να μετρηθεί.

Και αυτό ήταν το ίδιο το σώμα.

Όταν το Χάρβαρντ στράφηκε στους μοναχούς των Ιμαλαΐων

Ένα από τα πιο γνωστά ερευνητικά ενδιαφέροντα γύρω από αυτές τις πρακτικές συνδέεται με τον Αμερικανό γιατρό και ερευνητή Herbert Benson, ο οποίος μελέτησε επί σειρά ετών τις επιδράσεις του διαλογισμού και των τεχνικών χαλάρωσης στον ανθρώπινο οργανισμό.

Η έρευνα μεταφέρθηκε και σε μοναχούς που ασκούσαν μια ιδιαίτερη μορφή θιβετιανού διαλογισμού, γνωστή ως g-tummo.

Η πρακτική αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή συνδέεται με τον έλεγχο της αναπνοής, τη συγκέντρωση και την αίσθηση εσωτερικής θερμότητας.

Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι ορισμένοι ασκούμενοι μπορούσαν να αυξήσουν αισθητά τη θερμοκρασία στα δάχτυλα των χεριών και των ποδιών τους.

Το εύρημα ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρον επειδή έδειχνε ότι η νοητική κατάσταση και οι τεχνικές διαλογισμού μπορούν να συνδέονται με μετρήσιμες αλλαγές σε σωματικές λειτουργίες.

Δεν χρειαζόταν, επομένως, να αναζητήσει κανείς υπερφυσικές εξηγήσεις.

Το ίδιο το ανθρώπινο σώμα αποδεικνυόταν πολύ πιο ευέλικτο απ’ όσο θεωρούσαν πολλοί.

Πώς μπορούν οι τεχνικές διαλογισμού να επηρεάσουν το σώμα;

Η αναπνοή, η μυϊκή δραστηριότητα, η αγγειοδιαστολή και η συγκέντρωση μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο το σώμα διαχειρίζεται τη θερμότητα.

Όταν κάποιος ελέγχει συνειδητά την αναπνοή του και παραμένει σε κατάσταση έντονης συγκέντρωσης, αλλάζουν διάφορες φυσιολογικές παράμετροι.

Ο καρδιακός ρυθμός, η αναπνοή, η κυκλοφορία του αίματος και η δραστηριότητα του νευρικού συστήματος μπορούν να επηρεαστούν.

Οι μοναχοί που έχουν ασκηθεί για πολλά χρόνια φαίνεται ότι διαθέτουν πολύ μεγαλύτερη ικανότητα να ρυθμίζουν ορισμένες από αυτές τις λειτουργίες σε σχέση με έναν άνθρωπο χωρίς ανάλογη εκπαίδευση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούν να παραβιάσουν τους νόμους της φυσικής.

Σημαίνει ότι το ανθρώπινο σώμα διαθέτει μηχανισμούς τους οποίους ο μέσος άνθρωπος συνήθως δεν μαθαίνει να ελέγχει συνειδητά.

Το πείραμα με τα βρεγμένα σεντόνια

Μία από τις πιο εντυπωσιακές περιγραφές που συνδέονται με τον διαλογισμό g-tummo αφορά βρεγμένα υφάσματα.

Σε πολύ ψυχρές συνθήκες, ασκητές μπορούσαν να τυλίγονται με βρεγμένα σεντόνια και να χρησιμοποιούν τη θερμότητα του σώματός τους για να τα στεγνώσουν.

Η εικόνα μοιάζει σχεδόν απίστευτη.

Ωστόσο, το ενδιαφέρον των επιστημόνων δεν βρισκόταν στο αν συνέβαινε κάτι «μαγικό». Το ζητούμενο ήταν να κατανοήσουν τον μηχανισμό που επέτρεπε στο σώμα να παράγει και να διατηρεί περισσότερη θερμότητα.

Έτσι, μια πρακτική που για αιώνες αποτελούσε μέρος μιας πνευματικής παράδοσης μετατράπηκε σε αντικείμενο φυσιολογικής μελέτης.

Οι μοναχοί και η αντοχή στο ακραίο κρύο

Η ικανότητα ορισμένων μοναχών να παραμένουν σε ψυχρό περιβάλλον χωρίς τις αναμενόμενες αντιδράσεις του σώματος αποτέλεσε επίσης αντικείμενο ερευνητικού ενδιαφέροντος.

Ο ανθρώπινος οργανισμός φυσιολογικά προσπαθεί να διατηρήσει σταθερή τη θερμοκρασία του. Όταν εκτίθεται στο κρύο, ενεργοποιεί μηχανισμούς όπως η αγγειοσύσπαση και το ρίγος.

Οι μακροχρόνια εκπαιδευμένοι ασκητές φαίνεται ότι μπορούν, μέσα από συγκεκριμένες τεχνικές, να επηρεάζουν ορισμένες από αυτές τις αντιδράσεις.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη σύγχρονη επιστήμη, επειδή δείχνει ότι η εκπαίδευση του εγκεφάλου μπορεί να έχει αντίκτυπο σε λειτουργίες που θεωρούσαμε σχεδόν αποκλειστικά αυτόματες.

Η άλλη πλευρά: επιβράδυνση του μεταβολισμού

Δεν αφορά όλη η έρευνα τη δημιουργία θερμότητας.

Άλλες μελέτες σε έμπειρους διαλογιστές έχουν εξετάσει την αντίθετη κατεύθυνση: την ικανότητα να μειώνεται σημαντικά η κατανάλωση ενέργειας από τον οργανισμό.

Σε κατάσταση βαθύτατου διαλογισμού, ορισμένοι ασκούμενοι παρουσίασαν αλλαγές στην αναπνοή, στον καρδιακό ρυθμό και στον μεταβολισμό.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος μπορεί να «σταματήσει» τις βασικές λειτουργίες του σώματος.

Δείχνει όμως ότι η κατάσταση συνείδησης μπορεί να συνδέεται με αξιοσημείωτες μεταβολές στη φυσιολογία.

Τι γίνεται με την αιώρηση και τη μεταμόρφωση της ύλης;

Εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.

Οι ιστορίες για αιώρηση, τηλεπαθητικές ικανότητες ή μετατροπή της ύλης εμφανίζονται σε διάφορες πνευματικές παραδόσεις και αφηγήσεις γύρω από γιόγκι και μοναχούς.

Ωστόσο, οι συγκεκριμένες ιστορίες δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως επιστημονικά αποδεδειγμένα γεγονότα.

Άλλο πράγμα είναι η μετρήσιμη αλλαγή της θερμοκρασίας του σώματος ή του μεταβολικού ρυθμού και άλλο ένας ισχυρισμός για υπερφυσική επίδραση πάνω στη φυσική ύλη.

Μέχρι σήμερα, η επιστημονική αξία της έρευνας γύρω από αυτούς τους ασκητές βρίσκεται κυρίως στις πραγματικές φυσιολογικές μεταβολές που μπορούν να παρατηρηθούν και να μετρηθούν.

Η σχέση ανάμεσα στον νου και το σώμα

Ίσως αυτό να είναι και το πιο συναρπαστικό στοιχείο της όλης ιστορίας.

Για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο δυτικός πολιτισμός αντιμετώπισε τον εγκέφαλο και το σώμα σαν δύο σχετικά ξεχωριστά συστήματα.

Η σύγχρονη έρευνα έχει δείξει ότι η σχέση τους είναι πολύ πιο σύνθετη.

Το στρες μπορεί να επηρεάσει τον καρδιακό ρυθμό και την αρτηριακή πίεση. Η χαλάρωση μπορεί να μεταβάλει την αναπνοή. Η προσδοκία μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τον πόνο. Η συστηματική εξάσκηση μπορεί να αλλάξει τον τρόπο λειτουργίας νευρωνικών δικτύων.

Οι πρακτικές διαλογισμού αποτελούν ένα ακόμη πεδίο όπου αυτή η σχέση γίνεται ορατή.

Οι μοναχοί των Ιμαλαΐων δεν χρειάστηκαν σύγχρονα εργαστήρια για να ανακαλύψουν αυτές τις τεχνικές. Τις καλλιεργούσαν μέσα από παραδόσεις που μεταδίδονταν από δάσκαλο σε μαθητή επί πολλές γενιές.

Η επιστήμη, από την άλλη πλευρά, προσπαθεί να καταλάβει πώς λειτουργούν.

Η κβαντική φυσική δεν αποδεικνύει όλες τις αρχαίες μυστικιστικές θεωρίες

Γύρω από τον διαλογισμό και τις αρχαίες πνευματικές παραδόσεις έχει δημιουργηθεί ένας μεγάλος αριθμός θεωριών που συνδέουν τον μυστικισμό με την κβαντική φυσική.

Ωστόσο, χρειάζεται προσοχή.

Το γεγονός ότι η κβαντική φυσική περιγράφει έναν εξαιρετικά παράξενο και μη διαισθητικό κόσμο δεν σημαίνει ότι επιβεβαιώνει κάθε αρχαία πνευματική θεωρία.

Η επιστημονική έρευνα απαιτεί πειράματα, μετρήσεις, επαναληψιμότητα και έλεγχο των αποτελεσμάτων.

Επομένως, είναι πιο ενδιαφέρον να εξετάζουμε τι πραγματικά μπορούν να αποδείξουν οι μελέτες παρά να αναζητούμε εντυπωσιακές εξηγήσεις που δεν στηρίζονται σε δεδομένα.

Τι πραγματικά μας διδάσκουν οι μοναχοί των Ιμαλαΐων;

Ίσως το μεγαλύτερο μάθημα να μην αφορά καθόλου τις υποτιθέμενες υπερφυσικές ικανότητες.

Αφορά τα όρια που έχουμε θέσει εμείς οι ίδιοι σχετικά με το τι μπορεί να κάνει το ανθρώπινο σώμα και ο ανθρώπινος νους.

Οι μοναχοί που μελετήθηκαν από ερευνητές είχαν περάσει χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες σε συστηματική εκπαίδευση.

Δεν πρόκειται για ανθρώπους που απέκτησαν ξαφνικά μια «μαγική δύναμη». Οι πρακτικές τους βασίζονται σε επαναλαμβανόμενη άσκηση, συγκέντρωση, αναπνευστικές τεχνικές και βαθιά πειθαρχία.

Και ακριβώς αυτό κάνει τα ευρήματα τόσο ενδιαφέροντα.

Η επιστήμη μπορεί να μην έχει επιβεβαιώσει τις πιο εντυπωσιακές ιστορίες που συνοδεύουν τους ασκητές των Ιμαλαΐων. Έχει όμως βρει πραγματικές ενδείξεις ότι ο άνθρωπος μπορεί, μέσα από μακροχρόνια εκπαίδευση, να επηρεάσει ορισμένες λειτουργίες του σώματός του περισσότερο απ’ όσο πιστεύαμε.

Ίσως, τελικά, το πραγματικό μυστήριο να μην είναι αν οι μοναχοί μπορούν να κάνουν θαύματα.

Ίσως να είναι το πόσες δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου και του σώματος παραμένουν ακόμη ανεξερεύνητες.

Και εκεί ακριβώς συναντώνται, με έναν παράξενο αλλά συναρπαστικό τρόπο, η αρχαία πνευματική παράδοση και η σύγχρονη επιστήμη.