Νοστράδαμος και τεχνητή νοημοσύνη: Η προφητεία που προκαλεί ανατριχίλα

από την Αλεξάνδρα Αγγελοπούλου

Μια προφητεία σχεδόν 500 ετών του διάσημου Γάλλου αστρολόγου και προφήτη Μισέλ ντε Νοστρεντάμ, γνωστού ως Νοστράδαμος, επιστρέφει στο προσκήνιο και προκαλεί συζητήσεις. Αυτή τη φορά, το ενδιαφέρον στρέφεται σε μια αινιγματική τετράστιχη προφητεία, την οποία σύγχρονες ερμηνείες συνδέουν ακόμη και με την τεχνητή νοημοσύνη.

Ο Νοστράδαμος έγραψε τις περίφημες «Προφητείες» του το 1555. Φυσικά, στον κόσμο του 16ου αιώνα δεν υπήρχαν υπολογιστές, ρομπότ, ψηφιακά συστήματα ή τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, ορισμένοι σύγχρονοι αναγνώστες θεωρούν ότι συγκεκριμένες αναφορές στα γραπτά του θα μπορούσαν, συμβολικά, να παραπέμπουν σε τεχνολογίες που σήμερα εξελίσσονται με πρωτοφανή ταχύτητα.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν πρόκειται πράγματι για μια παράξενη πρόβλεψη του μέλλοντος ή για μια σύγχρονη προσπάθεια να δοθεί νέο νόημα σε ένα εξαιρετικά ασαφές και συμβολικό κείμενο.

Ο αινιγματικός στίχος που προκαλεί ανησυχία

Ένα από τα αποσπάσματα που έχουν βρεθεί στο επίκεντρο αυτών των συζητήσεων περιγράφεται ως εξής:

«Η Σελήνη σε πλήρη νύχτα πάνω από ψηλό βουνό,
ένας νέος σοφός με μοναχικό μυαλό την βλέπει,
οι μαθητές του καλούνται να γίνουν αθάνατοι,
τα μάτια προς τον Νότο, τα χέρια στο στήθος, τα σώματα στη φωτιά».

Οι συγκεκριμένες εικόνες είναι αρκετά αινιγματικές ώστε να επιτρέπουν διαφορετικές ερμηνείες. Ιδιαίτερη προσοχή έχουν προκαλέσει οι εκφράσεις «μοναχικό μυαλό», «νέος σοφός» και «αθάνατοι μαθητές».

Ορισμένοι σύγχρονοι σχολιαστές επιχειρούν να συνδέσουν το «μοναχικό μυαλό» με μια κεντρική μορφή τεχνητής νοημοσύνης, ενώ ο «νέος σοφός» ερμηνεύεται συμβολικά ως μια νέα μορφή γνώσης ή τεχνολογίας.

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η αναφορά στους «αθάνατους μαθητές». Σε σύγχρονες ερμηνείες, η φράση αυτή έχει συνδεθεί με ψηφιακές οντότητες, συστήματα μηχανικής μάθησης ή ακόμη και με την ιδέα μιας ανθρώπινης συνείδησης που θα μπορούσε κάποτε να μεταφερθεί σε ψηφιακό περιβάλλον.

Πρόκειται, όμως, για μεταγενέστερες ερμηνείες και όχι για κάτι που αποδεικνύει ότι ο Νοστράδαμος μιλούσε συγκεκριμένα για την τεχνητή νοημοσύνη.

Η «μετα-πρόβλεψη» και το πρόβλημα της ερμηνείας

Το φαινόμενο έχει συνδεθεί με αυτό που αποκαλείται «postdiction», δηλαδή την τάση να αναζητούμε σε παλαιότερα και ασαφή κείμενα περιγραφές γεγονότων που γνωρίζουμε ήδη ότι συνέβησαν ή που απασχολούν έντονα τη σύγχρονη εποχή.

Το πρόβλημα είναι ότι τα κείμενα του Νοστράδαμου είναι γεμάτα συμβολισμούς, αλληγορίες και αμφίσημες εικόνες. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν εύκολα να αποκτήσουν διαφορετικές ερμηνείες ανάλογα με την εποχή και το γεγονός που προσπαθεί κάποιος να συνδέσει μαζί τους.

Έτσι, μια αναφορά σε «μυαλό», «μαθητές», «φωτιά» ή «αθανασία» μπορεί σήμερα να διαβαστεί μέσα από το πρίσμα της τεχνητής νοημοσύνης, ενώ ένας αναγνώστης του παρελθόντος θα μπορούσε να της δώσει εντελώς διαφορετικό νόημα.

Με άλλα λόγια, η σύνδεση με την AI αποτελεί σύγχρονη ερμηνεία και όχι ιστορικά τεκμηριωμένη πρόβλεψη.

Η θεωρία για τον «ιδιοφυή» που θα μεταφέρει το μυαλό του σε υπολογιστή

Μια ακόμη πιο ασυνήθιστη ερμηνεία εμφανίστηκε το 1989 στο βιβλίο «Conversations with Nostradamus» της Αμερικανίδας υπνοθεραπεύτριας Ντολόρες Κάνον.

Η Κάνον υποστήριξε ότι, κατά τη διάρκεια συνεδριών ύπνωσης, ένας ασθενής της φέρεται να επικοινώνησε με τον Νοστράδαμο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία διατύπωσε μια σειρά από ερμηνείες σχετικά με τις προφητείες του.

Σε μία από αυτές τις ερμηνείες, η τετράστιχη προφητεία παρουσιάζεται ως αναφορά σε μια ιδιοφυΐα του μέλλοντος, η οποία θα μπορούσε να μεταφέρει το μυαλό ή τη γνώση της σε έναν «οργανικό υπολογιστή», ώστε η γνώση να συνεχίσει να υπάρχει ακόμη και μετά το τέλος της ανθρώπινης ζωής.

Αυτή η ιδέα μοιάζει εντυπωσιακά με σύγχρονες συζητήσεις γύρω από την ψηφιοποίηση της ανθρώπινης συνείδησης, την τεχνητή νοημοσύνη και το λεγόμενο mind uploading.

Ωστόσο, και αυτή η σύνδεση αποτελεί μεταγενέστερη ερμηνεία και όχι ιστορική απόδειξη ότι ο Νοστράδαμος είχε προβλέψει την τεχνολογία.

Τα «σώματα στη φωτιά» και η σκοτεινή ερμηνεία

Ιδιαίτερα δραματική είναι η τελευταία εικόνα της προφητείας, στην οποία γίνεται αναφορά σε «σώματα στη φωτιά».

Ορισμένοι σύγχρονοι σχολιαστές θεωρούν ότι η φράση θα μπορούσε συμβολικά να παραπέμπει σε καταστροφή μεγάλης κλίμακας. Όταν αυτή συνδέεται με τις υπόλοιπες αναφορές σε «αθάνατους μαθητές» και «νέο σοφό», δημιουργείται ένα σενάριο στο οποίο η τεχνολογία ξεπερνά τον άνθρωπο και οδηγεί σε μια απρόβλεπτη εξέλιξη.

Δεν υπάρχει, ωστόσο, ιστορική τεκμηρίωση που να αποδεικνύει ότι ο Νοστράδαμος εννοούσε την τεχνητή νοημοσύνη ή ότι προέβλεψε την εξαφάνιση της ανθρωπότητας από μηχανές.

Η συγκεκριμένη ανάγνωση προκύπτει κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονοι άνθρωποι βλέπουν σήμερα την τεχνολογική ανάπτυξη.

Γιατί η προφητεία εμφανίζεται ξανά σήμερα

Η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος δεν είναι τυχαία. Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται με ταχύτητα που μέχρι πριν από λίγα χρόνια έμοιαζε αδιανόητη.

Συστήματα AI μπορούν πλέον να δημιουργούν κείμενα και εικόνες, να γράφουν κώδικα, να αναλύουν τεράστιες ποσότητες δεδομένων και να εκτελούν όλο και πιο σύνθετες εργασίες.

Παράλληλα, επιστήμονες και άνθρωποι που εργάζονται στον χώρο της τεχνητής νοημοσύνης έχουν εκφράσει δημόσια ανησυχίες για τους κινδύνους που θα μπορούσαν να προκύψουν εάν η ανάπτυξη πολύ ισχυρών συστημάτων δεν συνοδευτεί από αποτελεσματικούς μηχανισμούς ασφάλειας και ελέγχου.

Αυτό δημιουργεί ένα ιδιαίτερο υπόβαθρο για την επανεμφάνιση παλαιών προφητειών. Όταν μια κοινωνία αντιμετωπίζει έναν νέο και δύσκολο να προβλεφθεί τεχνολογικό μετασχηματισμό, συχνά επιστρέφει σε παλαιότερα κείμενα αναζητώντας συμβολικές προειδοποιήσεις.

Θα μπορούσε η τεχνητή νοημοσύνη να απειλήσει την ανθρωπότητα;

Η συζήτηση για τους κινδύνους της AI είναι πραγματική και δεν χρειάζεται τη βοήθεια προφητειών για να γίνει σημαντική.

Ένα πιθανό ακραίο σενάριο δεν θα έμοιαζε απαραίτητα με τις ταινίες επιστημονικής φαντασίας, όπου στρατιές ανθρωποειδών ρομπότ επιτίθενται στους ανθρώπους.

Ένα πολύ διαφορετικό σενάριο θα μπορούσε να αφορά την ταυτόχρονη εκμετάλλευση πολλών ψηφιακών συστημάτων, την παραβίαση δικτύων, την κλοπή ευαίσθητων δεδομένων, την παραπληροφόρηση ή την παρεμβολή σε κρίσιμες υποδομές.

Σε μια τέτοια περίπτωση, το σημαντικότερο ζήτημα θα μπορούσε να είναι η ταχύτητα. Ένα αυτοματοποιημένο σύστημα μπορεί να λειτουργεί συνεχώς και να επεξεργάζεται τεράστιο όγκο πληροφοριών πολύ γρηγορότερα από έναν άνθρωπο.

Αυτός ακριβώς είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η ασφάλεια της τεχνητής νοημοσύνης αποτελεί αντικείμενο έντονης επιστημονικής και τεχνολογικής συζήτησης.

Ο Νοστράδαμος είχε πράγματι προβλέψει την AI;

Η απάντηση εξαρτάται από το αν μιλάμε για ιστορική απόδειξη ή για συμβολική ερμηνεία.

Ως ιστορικό γεγονός, δεν υπάρχει τεκμηριωμένη απόδειξη ότι ο Νοστράδαμος γνώριζε ή προέβλεψε την ύπαρξη της τεχνητής νοημοσύνης.

Ως σύγχρονη συμβολική ανάγνωση, όμως, οι συγκεκριμένοι στίχοι μπορούν να αποκτήσουν ένα εντυπωσιακά επίκαιρο νόημα, ειδικά σε μια εποχή κατά την οποία η ανθρωπότητα προσπαθεί να καταλάβει μέχρι πού μπορεί να φτάσει η τεχνολογία.

Ίσως, λοιπόν, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι αν ένας αστρολόγος του 16ου αιώνα προέβλεψε την AI, αλλά γιατί οι άνθρωποι του 21ου αιώνα αναγνωρίζουν στις παλιές του λέξεις τους φόβους και τις αγωνίες της δικής τους εποχής.

Και καθώς η τεχνητή νοημοσύνη συνεχίζει να εξελίσσεται, η αινιγματική εικόνα του «νέου σοφού» και των «αθάνατων μαθητών» είναι βέβαιο ότι θα συνεχίσει να τροφοδοτεί συζητήσεις, ερμηνείες και — κυρίως — ερωτήματα για το μέλλον της ανθρωπότητας.